Avrupa’da rekor sıcaklıklar: İklim krizi insan kaynaklı

0

BEĞENDİM

ABONE OL

News

0

SETA İklim Değişikliği ve Çevre Programı Araştırmacısı Dr. Çağla Vural, Avrupa’da artan sıcaklıklar ve iklim krizinin ulaştığı son evreyi AA Analiz için kaleme aldı.

***

Dünya yüzeyindeki sıcaklıklar artıyor. Global seviyede gerçekleşen bu ısınma her bölgeyi farklı süratlerde etkiliyor. Copernicus İklim Değişikliği Servisi ile Dünya Meteoroloji Örgütünün ortak değerlendirmeleri, Avrupa’nın global ortalamanın yaklaşık iki katı süratle, dünyanın en süratli ısınan kıtası [1] olduğunu ortaya koyuyor. Gerçekten bu süratli ısınmanın somut ve ölümcül sonuçları 2026 Haziran’ının son haftasında bir defa daha kıtanın gündemine oturdu. Bir araştırmaya nazaran yaklaşık 150 milyon insan 35 derecenin üzerindeki sıcaklıklara maruz kalmış, İspanya ve Portekiz’de termometreler 44 dereceye dayanmış, İngiltere haziran rekorunu kırmış, Fransa ise can kayıplarının yaşandığı sıcaklar sebebiyle kırmızı alarma geçmiştir. [2,3] Gezegenin milyarlarca yıllık geçmişinde benzeri iklimsel salınımlar yaşanmışken, bugünkü tablonun ayırt edici özelliği değişimin doğal fenomenlerden çok insan kaynaklı (antroposen) olmasıdır. Temel olarak Sanayi Devrimi’nden bu yana tabiat üzerinde kurulan tahakküm, artık geri dönülmesi güç bir evreye taşındı. Son on yıldır giderek ısınan yazlar, iklim krizinin geldiği noktayı bu yıl en görünür biçimde gözler önüne serdi.

Aşırı sıcaklıkların bilimsel arka planı

Söz konusu sıcak dalgasının direkt tetikleyicisi, meteorolojide “ısı kubbesi” (heat dome) ve “Omega bloğu” olarak isimlendirilen kalıcı bir yüksek basınç sistemidir. Sahradan taşınan sıcak ve kuru hava kütlesi kıtanın üzerine hapsoluyor ve aşağı çöken hava ısınarak bu sistemin haftalarca yerinden kıpırdamamasına [4] yol açıyor. Halbuki bu türlü bir basınç bloğu yeni değildir. Geçmişte de yüksek basınç sıcak havayı hapsederek sıcak günler yaratmıştır. Burada değişen şey tabandır. Sanayi Devrimi’nden bu yana fosil yakıtların yakılmasıyla biriken sera gazları, global ortalama sıcaklığı ihtilal öncesine nazaran yaklaşık 1,4 derece yükseltmiştir. Bu birkaç derecelik fark küçük görünebilir. Lakin tıpkı sistem artık çok daha yüksek bir tabanın üzerinde çalıştığı için rekor kıran sıcaklıklara ulaşıyor. World Weather Attribution’ın yaptığı tahlil [5] de bunu doğruluyor. Bu olay elli yıl evvel neredeyse imkansızken, bugün 2003’e kıyasla onlarca, hatta yüzlerce kat daha mümkün hale gelmiştir. [6] Yani aslında bu sıcak dalgası 1976’nın iklim şartlarında yaşanmış olsaydı yaz ayları yaklaşık 3,5 derece daha serin geçecekti. Uydu bilgileri de bu tabloyu doğruluyor. Copernicus uydu manzaralarında [7] Fransa ve İspanya’da kara yüzeyi sıcaklıkları yer yer 50 dereceyi aşmıştır. Elhasıl tüm bu yaşananlar, krizin “doğal bir döngü” olduğu yönündeki telaffuzları geçersiz kılıyor. Doğal olan, tetikleyici hava sistemidir. Onu rekor düzeylere taşıyan ısınmış taban ise insan eliyle, fosil yakıtlarla oluşturulmuştur. Hükümetlerarası İklim Değişikliği Paneli (IPCC) de insan tesirinin atmosferi, okyanusu ve karayı ısıttığını tartışmasız bir gerçek olarak ortaya koyuyor. [8]

Uzun vadeli tesirler ve “adaletsizlik” boyutu

Bir vakitler istisna sayılan aşırı sıcaklar, artık Avrupa yazlarının olağan bir kesimi ve yıldan yıla daha erken başlıyor. Sıcaklık artışının uzun vadeli sonuçları buzulların erimesi, kuraklık, su gerilimi ve uzayan orman yangını mevsimi biçiminde belirginleşiyor. O denli ki bu devirde İsviçre buzullarının önemli kütle kaybı [9] ve Baltık Denizi’nde yeni alg patlamaları kaydedilmiştir.

Belirtilmelidir ki bu yük eşit dağılmıyor. Kentler riskin tam merkezinde bulunuyor. Beton ve asfaltın gün uzunluğu depoladığı ısıyı gece boyunca geri salması, kent merkezlerini etrafına nazaran daha sıcak kılıyor ve uzmanların “ısı adası etkisi” ismini verdiği bu durum kentleri adeta bir fırına çeviriyor. Sorunu ağırlaştıran bir öteki etken, Avrupa’daki konutların büyük kısmının tarihî olarak serin yazların yaşandığı bir iklimde, ısıyı içeride tutacak ve kışın yalıtım sağlayacak biçimde inşa edilmiş olmasıdır. [10] Klima kullanımı da kıta genelinde epey seyrektir. Örneğin ABD’de meskenlerin yaklaşık yüzde 90’ında klima bulunurken Avrupa’da bu oran yüzde 20 dolayında kalıyor. [11] Böylece eski yapılar, sıcak dalgalarında içeride biriken ısıyı dışarı atamayan birer ısı kapanına dönüşüyor.

Yaşlanan yapı stoku, ısı adası tesiri ve sosyoekonomik eşitsizliklerle bir araya geldiğinde en kırılgan bölümler (yaşlılar, çocuklar, fakirler ve açık havada çalışanlar) sıcak havadan orantısız biçimde etkileniyor. Aşırı sıcak, sırf 2022 yazında 60 binden fazla, 2023 yazında ise 47 binden fazla Avrupalının vefatına yol açmıştır. [12] Bu durum görece varlıklı bir kıtada bile yükün en kırılgan bölümlere bindiğini gösteriyor. Asıl ağır bedeli ise bu krizin oluşumuna en az katkıda bulunan kıta ve bölgeler ödüyor. Sömürgecilik ve eşitsiz kalkınma sebebiyle en savunmasız bırakılmış bu bölgelerde kuraklık, kıtlık ve yerinden edilme çok daha yıkıcı biçimde yaşanıyor. İklim krizinin sebepleri ile sonuçları arasındaki bu makas, krizin fizikî boyutunun yanı sıra derinlemesine politik ve etik bir sorun olduğunu bir kere daha gösteriyor.

Enerji, tarım ve sıhhat üzerindeki baskı

Aşırı sıcakların sektörel tesirleri birbirini besleyerek ilerliyor. Artan sıcaklıklar, soğutma için daha çok güç talebini, bu talep ise daha fazla emisyonu beraberinde getiriyor. Böylece kriz kendi kendini büyütüyor. Örneğin, artan sıcaklıklar Avrupa’da klima talebindeki ani sıçrama şebekelerini zorladı. Belçika’da elektrik fiyatı kilovatsaat başına 1 avroyu aşarak rekor kırdı. [13] İtalya’da ise klima kullanımına bağlı elektrik kesintileri yaşandı. [14]

Dahası, Rhone ve Garonne ırmaklarıyla soğutulan Fransız nükleer santrallerinin [15] üretimini kısmak zorunda kalması “yaz güç yoksulluğu” (summer energy poverty) denen yeni bir kırılganlığı gündeme taşıdı. Tarımda ise sıcak, kuru hava ve daima rüzgar bir araya gelerek terlemeyi (evapotranspirasyon) hızlandırıyor ve bitki örtüsünü kurutuyor. Bu durumun sonucunda genç bitkiler ölebilir, hayvanlarda ısı gerilimi yaşanabilir ve yangın riski tırmanabilir. Asıl ağır bedeli barındıran alan ise sıhhattir. Gündüzleri aslında yüksek olan sıcaklıkların geceleri de düşmemesi bedenin toparlanmasını engelleyerek nemle birleşen sıcaklık öldürücü hale gelebilir. Bu yüzden ısı gerilimi, nemi ve sıcaklığı birlikte ölçen “yaş hazne sıcaklığı” (WBGT) üzere ölçütlerle bedellendiriliyor. Analiz edilen Avrupa kentlerinin yüzde 45’i [16] bu eşikleri çoktan aşmıştır. Krizin gündelik yaşama tesiri, okulların kapatılması, açık hava etkinliklerinin iptal edilmesi ve kamusal alanlarda uygulanan harika önlemlerle somut biçimde görülüyor. [17]

Küresel iklim değişikliği açısından anlamı

Avrupa’da yaşananlar, kıtanın sonlarını aşan bir ikaz niteliğindedir. Öteki kıtalardan daha süratli ısınması sebebiyle Avrupa, iklim sisteminin nasıl bir eşiğe yaklaştığının habercisidir. [18] Esasında bu tablo, iklim krizinin tabiat bilimlerinin sonlarını çoktan aştığını, hem sebepleri hem sonuçları prestijiyle politik olduğunu kanıtlıyor. Devletler hala en kıymetli karar alıcılar olsa da tahlil artık bireyleri, sivil toplumu, şirketleri ve milletlerarası örgütleri kapsayan çok aktörlü bir sorumluluk paylaşımını mecburî kılmaktadır. Sonuç olarak Avrupa semalarındaki bu sıcaklık, sömürülen tabiatın insanlığa kestiği faturanın bir göstergesidir ve bugünkü ile gelecek kuşaklar ve gezegendeki tüm cinsler ismine okunması gereken bir ikaz taşıyor.

[1] Copernicus İklim Değişikliği Servisi (C3S) ve Dünya Meteoroloji Örgütü, European State of the Climate 2025. https://climate.copernicus.eu/esotc/2025/why-europe-warming-so-quickly

[2] London School of Hygiene and Tropical Medicine, 26 Haziran 2026. https://www.lshtm.ac.uk/newsevents/news/2026/rapid-reaction-why-are-we-seeing-record-breaking-heatwaves-europe-and-uk

[3] TIME, Europe’s Deadly Heatwave, 23 Haziran 2026. https://time.com/article/2026/06/23/heatwave-europe-record-high-temperatures-deadly-extreme-heat-stress-safety/

[4] Severe Weather Europe, Haziran 2026. https://www.severe-weather.eu/global-weather/historic-heat-dome-europe-excessive-heatwave-june-2026-mk/

[5] World Weather Attribution, Fossil Fuel Emissions Have Rapidly Worsened European Heatwaves, 2026. https://www.worldweatherattribution.org/fossil-fuel-emissions-have-rapidly-worsened-european-heatwaves-in-just-a-few-decades/

[6] World Weather Attribution, 2026. https://www.worldweatherattribution.org/fossil-fuel-emissions-have-rapidly-worsened-european-heatwaves-in-just-a-few-decades/

[7] Copernicus Sentinel dataları, EU Space Programme, 23 Haziran 2026. https://eu-space.europa.eu/components/earth-observation-copernicus/image-of-the-day/heatwave-affecting-western-europe-third-decade-june-2026

[8] IPCC, Climate Change 2021: The Physical Science Basis (AR6, Working Group I), Summary for Policymakers, 2021. https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/chapter/summary-for-policymakers/

[9] CBC News, 27 Haziran 2026. https://www.cbc.ca/news/world/europe-heatwave-2026-temperature-records-broken-9.7251458

[10] TIME, Why Is Europe So Ill-Equipped to Handle Heat Waves?, 25 Haziran 2026. https://time.com/article/2026/06/25/europe-heat-wave-infrastructure-air-conditioning/

[11 CNN, European Summers Are Getting Brutally Hot. So Why Is Air Conditioning So Rare?, 2026. https://www.cnn.com/climate/europe-heat-air-conditioning

[12] World Weather Attribution, 2026. https://www.worldweatherattribution.org/fossil-fuel-emissions-have-rapidly-worsened-european-heatwaves-in-just-a-few-decades/

[13] Belga News Agency, Heatwave Pushes Wholesale Electricity Price to Six-Year High, 24 Haziran 2026. https://www.belganewsagency.eu/heatwave-pushes-wholesale-electricity-price-to-six-year-high

[14] World Weather Attribution, 2026. https://www.worldweatherattribution.org/fossil-fuel-emissions-have-rapidly-worsened-european-heatwaves-in-just-a-few-decades/

[15] World Weather Attribution, 2026. https://www.worldweatherattribution.org/fossil-fuel-emissions-have-rapidly-worsened-european-heatwaves-in-just-a-few-decades/

[16] World Weather Attribution, 2026. https://www.worldweatherattribution.org/fossil-fuel-emissions-have-rapidly-worsened-european-heatwaves-in-just-a-few-decades/

[17] TIME, 23 Haziran 2026. https://time.com/article/2026/06/23/heatwave-europe-record-high-temperatures-deadly-extreme-heat-stress-safety/

[18] Nature, Europe’s Record Heatwave Does the Continent Have a New Climate?, 26 Haziran 2026. https://www.nature.com/articles/d41586-026-02046-x

[Dr. Çağla Vural, SETA İklim Değişikliği ve Çevre Programı Araştırmacısıdır.]

*Makalelerdeki fikirler müellifine aittir ve Anadolu Ajansının editoryal siyasetini yansıtmayabilir.